کتابفروشی اسلامیه چگونه دهه‌ها پایدار ماند و به شهرت رسید؟

ناصرالدين شاه به این کتابفروشی می‌آمد

ناصرالدين شاه  به این کتابفروشی  می‌آمد

رضا نيك نام- در ميان فروشگاه‌ها و مغازه‌هاي متنوع بازار، ديدن حجره‌اي با درهاي چوبي خاكستري رنگ كه تابلوي «كتابفروشي اسلاميه‌» در بالاي آن نصب شده بود، كنجكاوي‌مان را به قدري زياد كرد كه به داخل آن نگاهي بيندازيم. در چوبي كتابفروشي كه به نظر مي‌رسد بيش از ۸۰ سال قدمت دارد، به سبك قديم باز و بسته مي‌شود. قفسه‌هاي آهني درگوشه و كنار كتابفروشي خودنمايي مي‌كند.

 در ميان فروشگاه‌ها و مغازه‌هاي متنوع بازار، ديدن حجره‌اي با درهاي چوبي خاكستري رنگ كه تابلوي «كتابفروشي اسلاميه‌» در بالاي آن نصب شده بود، كنجكاوي‌مان را به قدري زياد كرد كه به داخل آن نگاهي بيندازيم. در چوبي كتابفروشي كه به نظر مي‌رسد بيش از 80 سال قدمت دارد، به سبك قديم باز و بسته مي‌شود. قفسه‌هاي آهني درگوشه و كنار كتابفروشي خودنمايي مي‌كند. كمي آن طرف‌تر چند قاب عكس قديمي به ديوار ميخكوب شده است و به نظر مي‌رسد روزگاري اين افراد امور اين كتابفروشي را برعهده داشته‌اند. «سيد فريد كتابچي»، تنها نتيجه خاندان كتابچي ما را به داخل دفتركارش كه بيشتر شبيه اتاق مطالعه است، دعوت مي‌كند. اين‌طور كه كتابچي مي‌گويد اين كتابفروشي ابتدا در تيمچه حاجب‌الدوله برقرار بوده و پس از
فراز و نشيب زياد در سال 1320 به خيابان 15 خرداد فعلي انتقال مي‌يابد. براي ساعتي مهمان نتيجه مير محمدعلي شيرازي، از نخستين بنيانگذاران صنعت چاپ و نشر كتاب‌هاي مذهبي در تهران قديم شديم تا اطلاعاتش را در اين زمينه در اختيارمان بگذارد.

 انتشار و چاپ كتاب در لباس روحانيت
سيد محمدعلي شيرازي در سال 1250 هجري قمري در شهر شيراز در خانواد‌اي مذهبي، فرهنگي و كتابخوان ديده به جهان گشود. هنوز كودك بود كه به همراه خانواده راه سفر به پايتخت را پيش گرفت تا دست تقدير او را به يكي از پيشگامان حوزه چاپ و نشر كتاب‌هاي مذهبي در ايران بدل كند. مير محمدعلي پس از چندي در بازار كسب و کار و كتابفروشي، تحصيلات حوزوي خود را آغاز كرد و بعد از اتمام آن، افتخار پوشيدن لباس روحانيت را نيز به دست آورد كه اين مسئله نقش مذهب در كسب و تجارت و مسير توليد كتاب‌هاي مذهبي را نمايان مي‌سازد. همان‌طور كه بعد‌ها خاندان مير محمد علي، بدون هيچ چشمداشتي با تمام توان در زمينه چاپ و انتشار كتاب‌هاي مذهبي تلاش كردند. او صاحب 7 فرزند، 4 پسر و 3 دختر به نام‌هاي سيدمهدي متولد 1300، سيدحسین(متولد 1303، سيداحمد متولد 1310، سيدمحمود متولد 1312، زهرا بيگم، خديجه بيگم وطاهر بیگم شد كه از ميان آنها حسين، احمد و محمود راه پدر را پيش گرفته و علاوه بر شغل موروثي، مفتخر به پوشيدن لباس روحانيت شدند.
 نخستين انتشاراتي چاپ سنگي
مرحوم شيخ سيد محمدعلي شيرازي، در طول زندگي حرفه‌اي همواره مسير ثابت و با برنامه‌ای را دنبال كرد و با پايه‌گذاري مجموعه توليد و نشر كتاب با عنوان «‌اسلاميه» ميراثي نام آشنا از خود به جا گذاشت.
كتابفروشي و انتشاراتي اسلاميه، كه از عصر قاجار سابقه فعاليت دارد، از معروف‌ترين كتابفروشان و ناشران تهران به شمار مي‌رود كه فعاليت خود را در زمينه نشر آثار مذهبي آغاز كرد و ادامه داد.
اين‌گونه ناشران، قرآن كريم، ادعيه، شماري از منابع درسي حوزه‌هاي علميه و منابع اعتقادي شيعه را منتشر مي‌كردند. كتابفروشي مرحوم سيدمحمدعلي شيرازي، ابتدا در تيمچه حاجب‌الدوله بود و آنجا حجره كوچكي داشت.
حكايت آن زمان، نشان مي‌دهد كه جد خاندان كتابچي، جزو نخستين افرادي است كه شروع به چاپ به روش چاپ سنگي مي‌كند. حتي آن زمان كتاب‌هایی را از بمبيي و هندوستان به ايران مي‌آورد.
 ناصرالدين شاه کتابخوان!
در روزگاري كه مرحوم سيدمحمدعلي شيرازي در تيمچه حاجب الددوله مشغول به كار شد، كتابفروشي‌هاي ديگري هم آنجا آغاز به كار كردند. نقل است كه كتابفروش‌ها تا ظهر هيچ‌فروشي نداشتند، دم ظهر پيش آقا سيد مي‌آمدند، او هم به شاگردش پولي مي‌داد تا غذايي تهيه كند و بعد همگي با هم مي‌خوردند.
بر اساس خاطره‌اي از مرحوم حاج سيد محمود كتابچي كه مورد تأييد خاندان كتابچي است، كتابفروشي مير محمدعلي شيرازي در تيمچه حاجب‌الدوله از چنان اعتبار و شهرتي برخوردار بود كه خود او در دوران كودكي‌اش با چشمان خودش ديده كه ناصرالدين شاه شخصاً براي خريد كتاب به حجره مير محمدعلي شيرازي مراجعه كرده است.

 مرحوم سيد احمد كتابچي (پدربزرگ فريد كتابچي) او نيز در كنار اشتغال در كار نشر وچاپ كتاب

در بازار تهران، دروس حوزوي آموخت و ملبس به لباس روحانيت شد.

                                        مرحوم سيد اسماعيل كتابچي

 از تيمچه حاجب‌الدوله تا خيابان 15 خرداد
در روزگار قديم نخستين محل تمركز كتابفروشان و ناشران در تهران، تيمچه سرپوشيده حاجب‌الدوله بود كه بعد‌ها به تيمچه كتابفروش‌ها معروف شد. البته در اين محل، علاوه بر كتابفروش‌ها و ناشران، كاغذ‌فروش‌ها، صحاف‌ها و فروشندگان لوازم‌التحرير نيز به جمع كاسبان تيمچه حاجب‌الدوله اضافه شد. طبق اسناد و مدارك تاريخي، آن زمان از سمت راست تيمچه كه وارد مي‌شديد، دومين حجره، كتابفروشي مير محمدعلي شيرازي بود كه از اجل ناشران آن زمان به شمار مي‌رفت.
اما در دوره‌اي از تاريخ بلديه، تيمچه حاجب‌الدوله كه مركز اصل چاپ و نشر كتاب بود به تدريج اهميت خود را از دست مي‌دهد. پس از اين دوران، كتابفروشي «اسلاميه» به خيابان ناصر خسرو انتقال يافت تا اينكه به دستور رضا شاه برخي از مغازه‌هاي موجود در ناصر خسرو خراب شد كه كتابفروشي اسلاميه از آن جمله بود. پس از آن در مدت يك هفته خيابان بوذرجمهري با خراب كردن خانه‌ها ساخته شد (خيابان 15 خرداد). در اين زمان مرحوم سيد احمد كتابچي در اين خيابان ساختماني ساخت و انتشارات و كتابفروشي اسلاميه را بنا كرد، تقريباً در سال 1320.

گفت و گو با سید فرید کتابچی، مدیر کتابفروشی اسلامیه
کتابفروشی پناهگاه انقلابیون شد

سيدفريد كتابچي، نسل چهارم از خاندان كتابچي‌هاست كه درواقع جا پاي جدش مرحوم سيد علي شيرازي گذاشته و سال‌هاست در كتابفروشي «‌اسلاميه» فعاليت مي‌كند. او دوران دبيرستان رشته رياضيات را در مدرسه علوي به پايان رساند. بعد از آن در سال 1358 با رتبه 1800 در رشته مهندسي صنايع پذيرفته شد و در دانشگاه صنعتي شريف ادامه تحصيل داد. او سال‌ها در كنار درس و مدرسه در كتابفروشي و انتشارات اسلاميه مشغول به كار شد. سیدفرید پس از فوت پدرش به‌طور كامل در كتابفروشي اسلاميه حاضر شد تا چراغ اينجا را به سفارش و توصيه پدر روشن نگه دارد.

 بازار كتاب از رونق افتاده است
يكي از افتخارات ارزشمند كتابفروشي «‌اسلاميه» نشر و چاپ بيش از 600 عنوان كتاب مذهبي مختلف است. از كتاب احاديث مختلف شيعه، بحارالانوار، كتاب‌هاي
علامه مجلسي و... كه از دوران قاجار تاكنون نياز قشر فرهنگي ما از جمله طلاب حوزه علميه، مدرسان، دانش‌پژوهان را بر طرف كرده است.
كتابچي از وضعيت كنوني بازار كتاب اینگونه می‌گوید: «ديگر كتابفروشي رونق سابق را ندارد. وسايل ارتباط‌جمعي مثل تلفن همراه، كتاب‌هاي الكترونيكي و... بازار كتابفروشان را از پا انداخته است و مثلاً با وجود نرم‌افزار‌هاي مذهبي و قرآني كه به راحتي در سيستم تلفن همراه نصب مي‌شود، خريد كتاب‌هاي مذهبي چه ضرورتي دارد. اكنون تنها برخي از روحانيون و طلبه‌هاي حوزه علميه كه به دنبال كتاب‌هاي مذهبي قديمي‌اند به اينجا مي‌آيند.»
 600 عنوان كتاب از يك ريالي تا...
كتابفروشي و چاپخانه «اسلاميه» دوران پر فراز و نشيبي را طي كرده است. در دوره‌اي از تاريخ چنان پر فروغ و فعال بود كه حتي ناصرالدين شاه قاجار و ساير درباريان نيز به آنجا رفت و آمد داشتند. این افراد گرچه روحيه اسلام ستيزي داشتند، اما با حضور در اين اماكن مي‌خواستند به ظاهر خودشان را به جامعه طور ديگري نشان دهند.
نتيجه خاندان كتابچي درباره گنجينه ارزشمند كتابفرشي اسلاميه پس از گذشت يك قرن تلاش مي‌گويد: «‌در طول زمان فعاليت اين كتابفروشي و انتشاراتي، 600 عنوان كتاب مذهبي در اندازه‌هاي مختلف تهيه و به چاپ رسيده كه قيمت برخي از آنها از يك ريال تا چند تومان است.»
او به تأثير‌گذاري جدش مرحوم «سيدمحمدعلي شيرازي‌» در تأسيس نخستين انتشاراتي و كتابفروشي كتاب‌هاي مذهبي و ادعيه اشاره مي‌كند و مي‌گويد: «‌او تحصيلات حوزوي داشت و مي‌خواست با اين كار نياز مردم و اقشار مختلف را در زمينه كتاب‌هاي مذهبي تأمين كند، بنابراين با عزم جدي در اين وارد این ميدان شد.»

 خاطره‌اي از 15 خرداد 1342
اين‌طور كه سيد فريد كتابچي نقل مي‌كند، خاندان كتابچي در طول دوران مختلف در حركت‌هاي مردمي نقش مؤثری داشتند. مثلاً در راهپيمايي 15 خرداد كه به دليل دستگيري امام(ره) بود، شركت داشتند.
او خاطره‌اي از آن دوران برايمان تعريف مي‌كند و مي‌گويد: «‌وقتي مردم در بازار تهران و خيابان 15 خرداد فعلی تجمع مي‌كنند تا مخالفت خود را از اقدام مأموران شاه نشان دهند، نيروهاي گارد شاهنشاهي به ميدان مي‌آيند و به سمت مردم تير‌اندازي مي‌كنند. درست در اين خيابان چندين نفر به خاك و خون كشيده شدند.»
كتابچي ادامه مي‌دهد: «‌زماني كه به تظاهر‌كنندگان تير‌اندازي شد، مردم پراكنده شدند. در اين زمان با كمك پدرم عده‌اي به داخل كتابفروشي آمدند تا از گلوله آتشين مأموران در امان بمانند. اين‌طور كه پدرم تعريف مي‌كرد، شايد 300 نفر در اين كتابفروشي پناه گرفته بودند و شب هنگام، آرام و مخفيانه از آن خارج شدند. جالب اينكه هنوز آثار تير‌اندازي شاهنشاهي به سمت تظاهر‌كنندگان بر روي تعدادي از آجرها به جا مانده است.»

 كتابچي‌ها را كسي نمي‌شناسد
با اينكه كتابفروشي«‌اسلاميه» و انتشاراتي آن قديمي است و سابقه زيادي دارد، اما به جز تعدادي طلبه، روحاني و دانشجويان رشته حقوق كه به اينجا سر مي‌زنند، ديگر كسي اينجا را نمي‌شناسد.
سيد فريد كتابچي تأكيد مي‌كند كه اگر شهروندان يك جلد قرآن كريم قديمي داشته باشند، مي‌توانند نام عنوان انتشاراتي اسلاميه و نام سيد احمد كتابچي را به‌عنوان سرمايه‌گذار چاپ اين نشر معنوي ببينند.
او در ادامه می‌گوید: «اين كتاب مذهبي در انتشارات اسلاميه چاپ و منتشر شده است اما اكنون اگر از جوانان و نسل امروز بپرسيد كه
مير محمدعلي شيرازي چه كسي بود؟ يا نخستين چاپخانه سنگي در تهران را چه كسي راه‌اندازي كرد؟ به نظر شما آيا پاسخ اين سؤال را مي‌دانند. در حوزه نشر كتاب كه پيشينه 200 ساله دارد بايد كار تحقيقاتي و مطالعه بيشتري انجام شود و اطلاعات مورد نياز در اختيار شهروندان به‌ويژه نسل امروز قرار گيرد.»

 دورهمي اهل فرهنگ در كتابفروشي«‌اسلاميه»
اكنون در محدوده بازار تهران يك كتابفروشي از دوران قديم باقي مانده كه به همان سبك و سياق گذشته به مردم خدمت‌رساني مي‌كند. خريداران و دوستداران كتاب مي‌توانند در راهروي كتابفروشي قدم بزنند و كتاب مورد علاقه‌شان را در قفسه‌هاي آهني كنار ديوار انتخاب كنند. سيد فريد كتابچي، با اهالي قلم و دوستداران كتاب ارتباط خوبي برقرار مي‌كند. بنابراين در طول اين سال‌ها دوستان زيادي پيدا كرده است و وقتي چند دوست قديمي وارد كتابفروشي اسلاميه بازار مي‌شوند، دور يك ميز مي‌نشينند و درباره مسائل گوناگون از جمله نشر كتاب به بحث و گفت‌وگو می‌پردازند. خودش عنوان مي‌كند كه دور همي اهل فرهنگ و مطالعه در اين كتابخانه با خوردن يك استكان چاي، داغ‌تر مي‌شود.

منبع: همشهری محله