آداب و رسوم توت چیدن در فرهنگ اصیل شمیرانی‌ها

درختانی که وقف عام شدند

درختانی که  وقف عام شدند

پریسا امیرقاسم خانی‌- این روزها وقتی در کوچه‌پسکوچه‌های شمیران قدم می‌زنید، در کنار ساختمان‌های بلند و برج‌ها و محله‌های قدیمی، هنوز درختان توت را در مسیر عبور عابران مشاهده می‌کنید که پراز میوه است. به‌خصوص در این فصل سال که درختان ثمره داده‌اند، ولی نکته‌ای که وجود دارد این است که اغلب میوه‌های این درختان بدون استفاده مانده و به اصطلاح حیف‌و‌میل می‌شود. شما امروز کمتر در کوچه‌های شمیران می‌بینید که عابر یا رهگذری از این میوه‌ها استفاده کند. در این گزارش نظر اهالی را درباره اینکه گذشتگان چگونه از این درختان استفاده می‌کردند جویا شدیم.

مایه رزق و روزی

اهالی شمیران از قدیم عقیده داشتند که درخت توت منبع رزق و روزی است. حاج «کریم عسکری» از اهالی قدیمی شمیران می‌گوید: «حدود 80 سال قبل درخت توت در شمیران فراوان بود. اهالی درخت توت را منبع رزق و روزی می‌دانستند. آن زمان شمیران از تعداد زیادی روستا تشکیل می‌شد. اهالی رسم داشتند در ابتدای هر روستا یک درخت توت بکارند. همچنین در امامزاده‌ها، خانه‌ها، قبرستان‌ها و باغ‌ها درخت توت می‌کاشتند. چون می‌گفتند درخت توت برکت و خیر همراه خود می‌آورد و اگر شخصی می‌خواست درخت توت را قطع کند از این کار منعش می‌کردند.» حاج کریم عسکری، ادامه می‌دهد: «در همین جنوب محله حصاربوعلی، درست جایی که امروز مغازه‌های مکانیکی قرار دارد، قبرستانی بود که در آن حدود 40 درخت توت قرار داشت. روزهای جمعه اهالی در قبرستان زیر سایه درختان توت جمع می‌شدند. آب قناتی نیز از کنار درختان می‌گذشت. بسیاری از راه دور می‌آمدند و از میوه درختان توت می‌خوردند. درحقیقت اهالی برای تفریح و آسایش زیر سایه درختان توت جمع می‌شدند.»

ثواب کاشت درخت

رسم جالب درباره درختان توت شمیران این بود که اهالی این درختان را وقف عام می‌کردند. «رضا ریحانی» از اهالی قدیمی شمیران می‌گوید: «اهالی شمیران باغدار و زمین‌دار بودند. آنها برای خیر و ثوابش درختان توت را در مسیر عبور رهگذران می‌کاشتند و آن را وقف عموم می‌کردند تا عابران و رهگذران از میوه شیرین آن استفاده کنند.» رضا ریحانی، ادامه می‌دهد: «اکنون اغلب درختان کهنسال توت که در مسیر خیابان‌ها و کوچه‌های شمیران قرار دارد، وقف عموم است و صاحبانشان آنها را برای ثواب و خیر وقف کرده‌اند تا عموم مردم از آن استفاده کنند.» ریحانی، به‌عنوان مثال از حاج آقا احدی، از اهالی روستای مزرعه سادات یاد می‌کند که هنوز درخت توت تنومند و کهن او در مسیر جاده روستا قرار دارد و وقف عموم است. رضا ریحانی، تصویر صبح‌های بهاری را به یاد می‌آورد که همراه خانواده با چادرهای سفید تمیز برای توت چینی به محله می‌رفتند. او می‌گوید: «مراسم توت چینی صفا و صمیمیت خاصی داشت. معمولاً همه اهالی خانه برای توت چینی همراه می‌شدند. چند نفر دور چادر را می‌گرفتند، بعد با چوب مخصوصی که از جنس درختان تبریزی بود، توت‌ها را روی چادر می‌تکاندند. این کار را چند بار انجام می‌دادند.»

هرات، بهترین توت شمیران

 هنوز آن مجمع‌های بزرگ مسی را به یاد می‌آورد که از آنها برای خشک کردن توت‌های تازه استفاده می‌کردند. سید مهدی اعرابی، می‌گوید: «بهترین توت در شمیران به توت هرات معروف است که بسیار آبدار و شیرین است.» او ادامه می‌دهد: «رسم بود که از توت تازه و شیرین، شیره تهیه کنند و در فصل سرد زمستان از آن شیره استفاده کنند یا در تابستان شیره را با سرکه مخلوط کرده و به‌عنوان سرکه شیره همراه کاهو از آن استفاده کنند. همچنین توت خشکه از تنقلات معروف شمیرانی‌ها بود. آنها توت‌های تازه جمع‌آوری شده را در سینی‌های بزرگ مسی روی پشت‌بام قرار می‌دادند. بعد از خشک شدن به‌عنوان توت خشکه یا تنقلات شب‌عید از آن استفاده می‌کردند یا توت خشکه را می‌کوبیدند و به‌عنوان «آرتوت» برای قوت می‌خوردند یا همراه با گردوی کوبیده شده به‌عنوان کوفک از آن استفاده می‌کردند.» سید مهدی اعرابی می‌افزاید: «درخت توت فایده‌های دیگری نیز برای اهالی داشت. به‌عنوان مثال آن زمان روزنامه نبود. برای همین در دکان‌ها از برگ توت به‌عنوان کاغذ استفاده می‌کردند و پنیر، کره و... را در آن پیچیدند و دست مشتری می‌دادند یا از برگ آن برای تغذیه کرم ابریشم و تهیه نخ ابریشم بهره‌می‌بردند.»

احیای سنت فراموش شده

امروز در محله نیاوران در خیابان مژده که قدم می‌زنید، می‌توانید در کوچه‌های فرعی، ردیف درختان توت را مشاهده کنید که اغلب میوه‌های آن روی زمین ریخته و در عبور رهگذران و خودروها از بین می‌رود. امروزه دیگر کمتر کسی به چیدن میوه‌های درخت توت در محله‌های شمیران می‌پردازد و اگر درخت توتی را نیز مشاهده کنند، بی‌تفاوت ازکنار آن می‌گذرند. اهالی می‌گویند که به علت آلودگی آب و هوا ممکن است استفاده از توت‌ها باعث بیماری شود. درحالی که به گفته قدیم‌تر‌ها در گذشته توت‌های ریخته شده برروی زمین با یک فوت تمیز و قابل استفاده بودند. «سعید جعفریان» مسئول اداره بهداشت شمیران در پاسخ به این سؤال که آیا آلودگی هوا بر میوه درختان توت تأثیر دارد یا نه؟ می‌گوید: «میوه درختان توتی که امروز در خیابان‌ها و کوچه‌های شمیران هست با شست وشو با آب سالم، قابل خوردن است و مشکلی ندارد.» اما این درختان و میوه‌هایشان و فایده‌هایی که برای اهالی داشته‌اند، به فراموشی سپرده شده‌اند. «طیبه حمیدی» پیشنهاد جالبی می‌دهد. او می‌گوید: «به‌عنوان یک شهروند شمیرانی، پیشنهاد می‌کنم که برای سال آینده در بهار فراخوانی اعلام شود که در آن اهالی به کمک و یاری یکدیگر درختان توت را در کوچه‌ها و خیابان‌های شمیران شناسایی کرده و در برنامه هفتگی میوه‌های آن را بچینند و از آن به رسم نیاکان خود برای خیرات به نیازمندان استفاده کنند. بدین صورت هم کار خیر خواهند کرد، هم از حیف و میل میوه این درختان جلوگیری می‌شود.»

منبع: همشهری محله

برچسب ها:
ارسال نظر
نام:
ایمیل:
نظر شما:
لطفا مقدار عبارت
را در باکس روبرو وارد کنید:
کد خبر: 28135
منطقه یک
سرویس: چهارسوق
زمان مخابره: شنبه ۲۴ تیر ۱۳۹۶ - ۱۱:۱۳:۰۰
تلگرام
تهران سما
همشهری آنلاین
سامسونگ
راهنما
بانک ملت
جاباما
الو پیک
بچه های آسمان

چند رسانه ای

راهنمای محله