چند روایت از شکل‌گیری و نامگذاری چهارراهی مشهور

سیروس یا ۳۰ روز؟

 سیروس یا ۳۰ روز؟

هوشنگ صدفی - کندوکاو درباره هویت چهارراه، خیابان، کوچه یا مکان تاریخی در قلب تهران معمولاً با دشواری‌هایی مواجه است. دشواری از این منظر که هر شهروند داشته‌ها یا پنداشته‌های خود را به‌عنوان سند تاریخی یا روایت شفاهی به جست‌وجوگران انعکاس می‌دهند. چهارراه سیروس یا به روایتی «خیابان ۳۰ روز» از روایت بی‌بهره ‌نیست. با مراجعه به کاسبان و کار‌شناسان روایت چهارراه سیروس را مرور می‌کنیم.

قبلاً این مسیر سه‌راه بود
پیش از این به محدوده محله سیروس «چال میدان» می‌گفتند. چال‌میدان آب و هوای بدی داشت و مردم آن بیشتر به خشونت رفتار معروف بودند و گروهی سرباز، توپچی و غلام در آنجا زندگی می‌کردند. معرکه‌گیران، حجامت گران، ماماهای قدیمی، سرطاس‌نشینان، مطرب‌ها و دلقک‌ها در چاله‌میدان و چاله سیلابی و نقاط دیگر ناحیه محمدیه خانه داشتند. «محمد آخوندی» لوسترساز بازارچه نایب‌السلطنه درباره چهارراه سیروس می‌گوید: «قبلاً این مسیر سه‌راه بود و نه چهارراه. رضاخان یکبار قصد داشت از مسیر خیابان بوذرجمهری سابق و ۱۵ خرداد فعلی به زیارت قبر آقا یا حضرت عبدالعظیم(ع) در شهرری سفر کند که با معابر تنگی مواجه شد. از آنجایی که مسافرت به این مکان مستلزم دور زدن بازار و هدر رفتن وقت بود به شهردار وقت تهران، کریم بوذرجمهری دستور داد طی یک ماه مسیری در این قسمت ایجاد کند. آنچه بزرگ‌تر‌ها نقل می‌کنند ایشان آمرانه به شهردار تهران گفت: سر یک ماه باید این مسیر به چهارراه مولوی متصل شود. شهرداری وقت بدون معطلی ضمن تخریب خانه‌ها و معابر قدیمی این مسیر را به‌صورت خیابان درست کرد. چون این مسیر با شتابزدگی ساخته شد اغلب زیر‌سازی خوبی از نظر آسفالت ندارد و نشست‌های متعدد در طول سال‌های اخیر مؤید این نظریه است. به این‌ترتیب در حافظه مردم چون این خیابان و چهارراه طی ۳۰ روز ساخته شده به 30روز معروف شد که بعد‌ها به سیروس تغییر نام داد.»

تخریب خانه‌های مردم
«رضا شیخ حسن ارباب» صاحب ساندویچی مجاور تکیه خانوم، درباره سه‌راه سیروس می‌گوید: «یادم است شهردار وقت تهران، مسیر خیابان ۱۵ خرداد شرقی را از سه‌راه سیروس با تخریب خانه‌های مردم به سمت بزرگراه آهنگ فعلی و خیابان ری باز کرد؛ به عبارتی با ادامه مسیر، سه‌راه سیروس به شکل چهارراه درآمد و در آن زمان این خیابان را به نام بوذرجمهری نو نامگذاری کردند.» «حسین الماسی» عضو هیئت امنای مسجد امام حسن مجتبی(ع) درباره نامگذاری چهارراه سیروس می‌گوید: «از بزرگان محله شنیده‌ام قبلاً ادامه مسیر این سه‌راه به سمت چهارراه مولوی بسته بود. روند محدودیت سه‌راه سیروس ادامه داشت تا اینکه در دوره پهلوی دوم برای گشودن راهی به سمت قصرفیروزه مجبور شدند خیابان بوذرجمهری نو را ایجاد کنند.»  «حمید مهرابی»، ابزارفروش محله درباره وجه تسمیه چهارراه سیروس می‌گوید: «پدرم که دهه 30 به تهران آمده بود نشانه‌های خندق اطراف تهران را دیده بود. او به چشم مشاهده کرده بود که خندق‌ها را با نخاله و خاک دستی پر می‌کنند. به همین دلیل از چهارراه سرچشمه تا چهارراه مولوی در اغلب مواقع آسفالت نشست می‌کند.»

بنگاه شادی سیروس
«محمدعلی سپانلو» در کتاب «نام‌ها مقدسند» درباره نامگذاری خیابان‌ها و محله‌های تهران می‌نویسد: «خیابان فعلی شهید مصطفی خمینی، پیش از این در دوره‌های تاریخی مختلف با نام‌هایی چون سیروس، نظامیه و امین‌الدوله خوانده می‌شد. در ابتدا این خیابان وجود خارجی نداشت و تنها سه‌راهی به نام سیروس در خاطر شهروندان تهران باقی مانده است. نقل است که شخصی یهودی در سه‌راه سیروس، بنگاه شادی به نام بنگاه سیروس داشته که بعد از اصلاحات نیک‌پی، شهردار وقت تهران خیابان سیروس ساخته شد که از مولوی تا چهارراه سرچشمه به نام سیروس، از چهارراه سرچشمه تا میدان بهارستان به نام نظامیه و از میدان بهارستان تا انقلاب به امین‌الدوله معروف بود که پس از انقلاب اسلامی به نام مصطفی خمینی نامگذاری شد. 

نصرالله حدادی، تهران شناس: سندیت ندارد
با وجود نقل روایت‌های مختلف شهروندان و کاسبان، اما «نصرالله حدادی» تهران‌شناس روایتی دیگر بیان می‌کند: «دوره پهلوی اغلب خیابان‌ها و معابر اسامی ایرانی داشتند. به عبارتی گاهی این نام‌ها نام فرد بوده که منبع اسامی ایرانی داشته است. نمونه‌ای از این دست را می‌توان در خیابان‌های مختلف تهران مشاهده کرد؛ حتی برخی از مسیر‌ها درقالب چهارراه بوده که به‌طور مثال چهارراه حسن‌آباد بعداً به‌عنوان میدان مورد استفاده قرار می‌گیرد. اسامی خیابان‌ها در طول دوره‌های تاریخی تغییر کرده است. در زمانی از میدان بهارستان تا چهارراه سرچشمه، خیابان را به نام سیدحسن مدرس می‌خواندند؛ حتی برخی نامه‌های پستی یکی ازدوستان با این نام می‌آمد. در کتاب نامه‌های پروین اعتصامی در ص۱۴۳ در ۵ تیر ماه ۱۳۱۴ آمده: مکاتب مهر‌پرور را به خیابان سیروس بفرستید. بنابراین این نام ۳۰ روزه درباره سیروس سندیت ندارد. من هیچ منبعی در این خصوص ندیده‌ام.» 
او می‌افزاید: «جعفر شهری در جلد اول طهران قدیم درباره حدود تهران از سه‌راه سیروس نام می‌برد. در حقیقت با سه‌راه سیروس بازار تهران تمام می‌شد. یعنی در آن زمان چهارراه سیروس به شکل فعلی وجود نداشت. روایتی از این دست چون خیابان ۳۰ روزه ساخته شده به آن سیروس می‌گویند در منابع تاریخی وجود ندارد. البته جعفر شهری در تشریح محله‌های چال حصار و گذرسرپولک در کتاب‌های خود به آن اشاره نکرده است. حتی علی جواهرکلام درباره دهه ۳۰ تهران، اشاره‌ای به این نوع روایت‌ها نکرده ولی سعید نفیسی به این نکته تأکید می‌کند که در پهلوی اول، اغلب در نامگذاری خیابان‌ها و معابر از اسامی قدیمی ایرانی استفاده شده است. بنابراین باید جست‌وجو کرد که این عنوان ۳۰روزه چهارراه از کجا آمده است؟»

منبع: همشهری محله

 

برچسب ها:
ارسال نظر
نام:
ایمیل:
نظر شما:
لطفا مقدار عبارت
را در باکس روبرو وارد کنید:
کد خبر: 19712
منطقه دوازده
سرویس: محله گردی
زمان مخابره: شنبه ۱۱ دی ۱۳۹۵ - ۰۵:۴۵:۳۵
تلگرام
محله
تهران سما

چند رسانه ای

راهنمای محله